Contact
contact
Locatie en route
route
zoek
Zoek in de site

Bronnen

Er is nog meer te ontdekken

Zowel on- als offline is er een aantal bronnen beschikbaar dat meer inzicht geeft in de geschiedenis van Het Apeldoornsche Bosch en aanverwante onderwerpen. Hieronder treft u een beknopt overzicht aan.

Audiotour Apeldoornsche Bosch (2018)

Audiotour Apeldoornsche Bosch (2018)

Zorginstelling ’s Heeren Loo is goeddeels gevestigd op het terrein van Het Apeldoornsche Bosch. Terwijl u over het terrein loopt, kunt u luisteren naar de geschiedenis van Het Apeldoornsche Bosch. De mobiele website (geen app) is, ook als je niet ter plekke bent, te downloaden en te beluisteren.

Filmbank Groningen

Filmbank Groningen

Groninger Archieven toont filmbeelden op filmbankgroningen.nl.

Originele bewegende beelden (ook in kleur!) van Het Apeldoornsche Bosch in de jaren ’30 van de vorige eeuw gemaakt door de Groningse filmer Maurits Levie.

Bekijk ze hier.

Stadsarchief Amsterdam

Stadsarchief Amsterdam

Het archief van de ‘Vereeniging Centraal Israëlietisch Krankzinnigengesticht in Nederland’ is ook het instellingsarchief van Het Apeldoornsche Bosch. Het bevat heel veel materiaal over de organisatie en administratie, over de uitbreidingen in de loop der jaren en over het leven zoals zich dat in de instelling afspeelde.


Het archief is voor een belangrijk deel gescand en omvat diverse fotoalbums, jaarverslagen en personeelskaarten. De inventaris van dit archief, met de scans, vindt u hier.

Documentaire ‘Veilig in het Bosch’ (2014)

Documentaire ‘Veilig in het Bosch’ (2014)

Deze documentaire is gemaakt door Alex Bakker en Erik Willems in opdracht van CODA. De film bevat interviews met getuigen van de ontruiming. Centraal staan vragen als ‘Wat gebeurde er’? en ‘Hoe hebben verschillende mensen in en om de inrichting dit ervaren?’


Naast de ervaringen van werknemers van Het Apeldoornsche Bosch komt ook het perspectief van de omwonenden in deze documentaire naar voren. Bekijk de documentaire.

Joods Historisch Museum / Joods Cultureel Kwartier

Joods Historisch Museum / Joods Cultureel Kwartier

In de collectie van het Joods Historisch Museum zijn diverse objecten, documenten, foto’s en getuigenissen met betrekking tot Het Apeldoornsch Bosch opgenomen. Daarnaast is het Joods Cultureel Kwartier een belangrijke bron voor het leven en de geschiedenis van de Joden in Nederland in het algemeen.

Archief ’s Heeren Loo / Groot Schuylenburg

Archief ’s Heeren Loo / Groot Schuylenburg

Deze collectie bevat vooral veel materiaal uit de periode na 1951 toen het terrein in gebruik was als Groot Schuylenburg, later ’s Heeren Loo / Groot Schuylenburg. Er zijn ook foto’s, documenten en objecten uit de periode van Het Apeldoornsche Bosch opgenomen in deze collectie.

CODA

CODA

In het historisch museum Apeldoorn werd al in 1993 een tentoonstelling gemaakt over de geschiedenis van Het Apeldoornsche Bosch. Er is sindsdien herhaaldelijk aandacht besteed aan Het Apeldoornsche Bosch in tentoonstellingen en programmering. In de collectie van CODA Archief en CODA Museum zijn foto’s en objecten te vinden over de instelling. Ook beheert het archief de Apeldoornse bevolkingsregistratie. Een indruk van de collectie krijgt u op de website Collectie Gelderland. De CODA Archiefcollecties kunt u hier doorzoeken.

Netwerk Oorlogsbronnen

Netwerk Oorlogsbronnen

Een algemeen overzicht van de verschillende collecties waarin zich materiaal bevindt dat betrekking heeft op Het Apeldoornsche Bosch vindt u op de website van Netwerk Oorlogsbronnen.

De Joodse gemeente te Apeldoorn en Het Apeldoornsche Bosch

De Joodse gemeente te Apeldoorn en Het Apeldoornsche Bosch

De Joodse gemeente te Apeldoorn en Het Apeldoornsche Bosch, Sjoerd Laansma, Walburg Pers,
ISBN 9060113055, 1979, paperback, 80 pagina's

Te koop via www.boekwinkeltjes.nl

Remi. Portrait of a young Dutch Jew in the Holocaust (2003)

Remi. Portrait of a young Dutch Jew in the Holocaust (2003)

B.W. de Vries, ISBN 9789655551365, 100 pagina's, in te zien in de bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam en bij het NIOD, instituut voor oorlogs- Holocaust- en genocidestudies.

Mischa's spel en de ondergang van de familie Hillesum

Mischa's spel en de ondergang van de familie Hillesum

Mischa Hillesum (1920-1943) was een wonderkind met een engelengezicht. Hij gold als het grootste pianotalent dat Nederland in lange tijd had voortgebracht. Maar balancerend op de dunne lijn tussen genialiteit en krankzinnigheid belandde hij al op jonge leeftijd in Het Apeldoornsche Bosch. Daar betoverde hij patiënten en personeel met zijn spel.

Tijdens de bezetting schitterde hij – als Joodse musicus verbannen uit het openbare leven – op illegale Zwarte
Avonden, maar zijn zuster Etty herkende de tragiek achter de schittering. Zij noteerde in haar beroemde dagboek:
"Wat doet het er allemaal toe, jouw briljante spel, het verrukte, ook wel zeer sensatiebeluste publiek, zolang er die lijdenstrek is om je vertrokken zwakke mond."

Willem Andriessen, directeur van het Amsterdams Conservatorium, die hoopte Mischa Hillesum te kunnen behouden, stuurde een aanbevelingsbrief naar de bezetter. De grote dirigent Willem Mengelberg deed hetzelfde. Maar Mischa weigerde een uitzonderingspositie en verkoos solidair te zijn met zijn ouders. In september 1943 werd het hele gezin, inclusief Mischa, weggevoerd.

Via de werdegang van dit wonderkind – zijn geniale composities, zijn hartstochten en zijn wonderlijke streken, maar ook zijn destructieve escapades en psychoses – belicht Mischa’s spel ook
de andere Hillesums, die ieder op hun eigen, begaafde wijze hun leven betekenis gaven.

Mischa's spel en de ondergang van de familie Hillesum, Jan Willem Regenhardt, Uitgeverij Balans, ISBN 9789460033711, 2012, hardcover, 224 pagina's

Bestel het boek (+ CD) hier.

Draaidagen

Draaidagen

Judith worstelt met haar achtergrond. Ze groeide op bij haar oma, een Auschwitz-overlever. Inmiddels dementeert haar oma en leeft ze steeds meer in haar traumatische verleden. Om dichter bij haar te komen en haar verleden te begrijpen, gaat Judith als figurant spelen in een film over de Tweede Wereldoorlog. Maar kan fictie de brug tussen verschillende generaties, tussen slachtoffer en buitenstaander, wel slaan?

In Draaidagen richt de verteller zich rechtstreeks tot haar oma. Ze vertelt niet alleen over de dagen op de set, maar ook over oma’s jeugd en geschiedenis. Door deze bijzondere vertelvorm zit Bianca Boer niet alleen de lezer dicht op de huid, maar staat ze toe dat Judith haar verwarde oma haar verhaal teruggeeft. En hebben we niet allemaal een verhaal nodig? Bianca Boer schreef met Draaidagen een ontroerende, ingenieuze debuutroman over trauma, de oorlog, familiebanden en verhalen.

Draaidagen, Bianca Boer, Uitgeverij Atlas Contact, ISBN 9789025455576, paperback, 272 pagina's

Bestel het boek hier.

Ik las deze roman met toenemende beklemming en met toenemende bewondering voor de ingenieuze opzet die dieper ingrijpt dan een abstract betoog over defictionalisering van oorlogsmisdaden. Boer schreef een indrukwekkend boek over de verwerking van oorlog. Haar koele documentairestijl stelde haar in staat de onderliggende emoties overtuigend op me over te brengen.

Kees 't Hart in de Groene Amsterdammer

Trompettist in Auschwitz

Trompettist in Auschwitz

Lex van Weren was een van de grote trompettisten van de vorige eeuw. Hij maakte furore als dirigent van het City Theater Orkest in Amsterdam. Hij was in 1964 een van de eersten die een Gouden Harp ontving, vanwege zijn grote verdiensten voor de Nederlandse lichte muziek. Over zijn oorlogsherinneringen zweeg Van Weren. Totdat schrijver Dick Walda hem in 1980 wist over te halen zijn ongelofelijke verhaal te vertellen.


Van Weren bleek Auschwitz te hebben overleefd. Zijn optredens in het ‘kamporkest’ verschaften hem een positie die hem niet alleen in staat stelde zichzelf te redden, maar ook anderen tot steun te zijn – zelfs tijdens de beruchte dodenmars door Duitsland. Met zijn verhaal wilde Van Weren (1920-1996) oproepen tot waakzaamheid: ‘Vrijheid is het kostbaarste goed dat wij bezitten.’ Een boodschap die nog steeds niets aan urgentie heeft verloren.

Trompettist in Auschwitz - herinneringen van Lex van Weren (met inleiding van Eric Vloeimans), Uitgeverij Balans, ISBN 9789463820899, 2020, paperback, 120 pagina's

Bestel het boek hier.

Deze ontspoorde wereld

Deze ontspoorde wereld

Van 1940 tot 1944 houdt de in Nederland wonende Duits-Joodse Paula Bermann een dagboek bij. Dat doet ze in het Kurrentschrift, een Duitse schrijfmethode die nog maar weinigen kunnen lezen. Het dagboek vormt een beklemmend verslag over de wereld in oorlog en tussen de regels door klinkt haar weerzin tegen een opgelegde identiteit: zowel Duits als Joods. Als Duitse wordt ze gewantrouwd, als Joodse opgejaagd.


Bermanns dagboekaantekeningen zijn doortrokken van weemoed, boosheid, zorg om haar kinderen, afkeer van haar landgenoten en angst voor verraad. Het dagboek eindigt abrupt. In het voorjaar van 1944 worden Paula, haar man Coen en hun dochter Inge verraden, opgepakt en via Westerbork naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Vlak voor de bevrijding sterven Paula en Coen. Hun drie kinderen overleven de oorlog.

Deze ontspoorde wereld - het oorlogsdagboek van Paula Bermann, Uitgeverij Balans, ISBN 9789460038792, 2018, paperback, 320 pagina's

Bestel het boek hier.

Geschiedenis van de Joden in Nederland

Geschiedenis van de Joden in Nederland

Sinds de middeleeuwen zijn er Joden in Nederland. Vanaf die tijd kenden zij een bijzondere en eigen geschiedenis: van de Sefardische rijkdom en het baanbrekende denken van Spinoza tot de armoede van de Amsterdamse Jodenbuurt en de verschrikkingen van de Holocaust.


Zij namen volop deel aan de bloei van handel en cultuur tijdens de Nederlandse Gouden Eeuw, waren inzet van felle debatten in het tijdperk van Verlichting en Revolutie, zochten en vonden daarna hun eigen weg naar emancipatie en integratie.

Na de verwoestingen van de Duitse bezetting ontstond er voorzichtig een naoorlogs Nederlands Joods leven dat zich weer een plaats in de Nederlandse samenleving heeft verworven.

Het fascinerende, aangrijpende en soms gruwelijke verhaal van de Joden in Nederland, en hun grootse bijdrage aan de geschiedenis van Nederland, wordt als nooit tevoren verteld in het schitterende standaardwerk van Hans Blom c.s.

Geschiedenis van de Joden in Nederland, Hans Blom c.s., Uitgeverij Balans, ISBN 9789460034398, 2017, hardcover, 620 pagina's

Bestel het boek hier.

Gemmeker - commandant van Kamp Westerbork

Gemmeker - commandant van Kamp Westerbork

Hij was verantwoordelijk voor de deportatie van meer dan tachtigduizend Joden vanuit Westerbork naar de vernietigingskampen. Albert Konrad Gemmeker, commandant van Kamp Westerbork. Na de oorlog kreeg hij tien jaar. Wegens goed gedrag was hij na zes jaar weer vrij en in 1951 keerde hij terug naar zijn geboortestad Düsseldorf.


SS-Obersturmführer
Albert Gemmeker was charmant en een bureaucraat die zijn meerderen blindelings gehoorzaamde. Hij heeft zijn leven lang ontkend dat hij wist welk lot de Joden in het oosten te wachten stond. Na zijn terugkeer naar Düsseldorf probeerde de Duitse justitie nog bijna twintig jaar zijn onbevredigende berechting in Nederland te corrigeren, uiteindelijk zonder resultaat.

Voor Gemmeker deed Ad van Liempt jarenlang onderzoek. Hij las vaak geheime dossiers in Nederlandse en Duitse archieven en sprak  met twee nog levende dochters van Gemmeker. Het resultaat is een indringende biografie van een sluwe schrijftafelmoordenaar, een verhaal vol cynisme en machtsmisbruik, met daartegenover de peilloze tragiek van Gemmekers slachtoffers.

Gemmeker, Ad van Liempt, Uitgeverij Balans, ISBN 9789460039799, 2019, hardcover, 382 pagina's

Bestel het boek hier.

De ontruiming van Het Apeldoornsche Bosch

De ontruiming van Het Apeldoornsche Bosch

Dit boek, een uitgave van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, beschrijft de ontruiming van Het Apeldoornsche Bosch en de keuzes waarvoor patiënten en verplegend personeel voorafgaand aan de ontruiming gesteld werden.




De ontruiming van Het Apeldoornsche Bosch, 20-21 januari 1943
, Dirk Mulder en Christel Tijenk, Herinneringscentrum Kamp Westerbork, ISBN 9789072486523, 2014, hardcover, 42 pagina's

Het dossier van Het Apeldoornsche Bos

Het dossier van Het Apeldoornsche Bos

Op 15 juli 2017 was het 75 jaar geleden dat het eerste transport van ruim duizend Joden vanuit Westerbork naar Auschwitz vertrok. Er zouden meer dan honderd transporten volgen.
De gegevens over de transporten bevinden zich in het oorlogsarchief van het Nederlandse Rode Kruis.




In De deportaties uit Nederland 1940-1945 wordt aan de hand van foto's van documenten getoond welke verhalen zich in dat archief bevinden. Zo wordt verteld over de razzia's in februari 1941, de ontruiming van het Apeldoornsche Bos, het kindertransport uit Vught, een overlevende van Sobibor en over de laatste maanden in het leven van Anne Frank. Het boek geeft een indringend beeld van de transporten uit Nederland naar de kampen.

De deportaties uit Nederland 1940-1945 - Portretten uit de archieven, Guus Luijters, Raymond Schütz en Marten Jongman, uitgeverij Nieuw Amsterdam, ISBN 9789046822456, 2017, hardcover, 224 pagina's. Het dossier van Het Apeldoornsche Bos beslaat de pagina's 11 tot en met 133.

Verlies niet de moed

Verlies niet de moed

Verlies niet de moed zijn de laatste woorden van de oma van Hella de Jonge. Een afscheidsgroet voordat ze werd afgevoerd naar Auschwitz. Het velletje waarop ze geschreven zijn, vond Hella in een doos die haar vader bij een verhuizing weg wilde doen omdat de inhoud hem te zeer met de oorlog confronteerde. Hella neemt haar vader mee naar Apeldoorn, naar een sloot die hij samen met zijn vrouw oversprong, de vrijheid tegemoet.


Verlies niet de moed
, Hella de Jonge-Asser, Uitgeverij De Bezige Bij, ISBN 9789023493662, 2015, hardcover, 96 pagina's

Hanna's reis

Hanna's reis

Hanna’s reis is het verhaal van een meisje dat terechtkomt in de Het Apeldoornsche Bosch. Het is 1942 en in Amsterdam worden de Joden uit hun huizen gehaald. Ook Hanna’s familie. In Het Apeldoornsche Bosch lijken ze veilig. Maar op 21 januari 1943 wordt de inrichting plotseling ontruimd. Wie niet kan vluchten, moet mee. De trein gaat direct naar Auschwitz.



Het belangrijkste thema van het boek, de ontruiming van Het Apeldoornsche Bosch in de nacht van 21 op 22 januari 1943, heeft enorme impact gehad op de geschiedenis. CODA hecht veel belang aan dit verhaal en heeft Martine Letterie daarom gevraagd het in een kinderboek te verwerken.

Hanna's Reis, Martine Letterie, Uitgeverij Leopold,
ISBN 9789025859282, 2012, hardcover, 144 pagina's

Bestel het boek hier

Wie in tranen zaait...

Wie in tranen zaait...

Tegen de achtergrond van ontwikkelingen in de medische wetenschap, de psychiatrie en de Nederlandse samenleving, ontstaat tegen het einde van de vorige eeuw een specifieke voorziening voor Joodse geestelijke gezondheidszorg. Na een aarzelende start komt de Joodse Geestelijke Gezondheidszorg (JGG, toen Centraal Israëlietisch Krankzinnigengesticht (CIK) geheten) tussen de beide wereldoorlogen tot bloei.


Na de Tweede Wereldoorlog worden al gauw initiatieven genomen om de JGG weer een eigen plaats te geven in de Nederlandse gezondheidszorg. Het Sinai-Centrum ontstaat en biedt zowel ambulante als klinische psychiatrische zorg. Al spoedig wordt het Sinai-Centrum een van de belangrijkste centra voor behandeling van Joden met hun oorlogstrauma's.

Het onderzoek naar de geschiedenis van de Joodse geestelijke gezondheidszorg in Nederland leidde tot een fraai uitgegeven, in zwart-wit geïllustreerd en goed gedocumenteerd boek, met veel aandacht voor een nauwgezette weergave van feiten.

Wie in tranen zaait, Uitgeverij Van Gorcum,
ISBN 9789023229940, 1997, hardcover, 201 pagina's (eindredactie Renate G. Fuks-Mansfeld en Armand Sunier)

Als ik wil kan ik duiken ...

Als ik wil kan ik duiken ...

De brieven in dit boek zijn tussen 1940 en 1943 geschreven door Claartje van Aals. Zij werd in 1940 verpleegster in Het Apeldoornsche Bosch. De brieven zijn gericht aan haar beste vriendin Aagje Kaagman die in Utrecht woonde. Claartje vertelt over haar leven in het ziekenhuis, haar werk, haar vrienden, uitgaan en plezier maken. Ook vertelt zij haar vriendin over de toenemende dreiging voor Joden.


Samensteller Suzette Wyers kreeg in 1993 bij het maken van een televisiedocumentaire over Het Apeldoornsche Bosch de brieven van Claartje te lezen en vond dat die meer aandacht verdienden. Terecht, want deze vrolijke, heel gewone brieven krijgen een extra dimensie door de heel nuchtere opmerkingen over weer nieuwe maatregelen tegen de Joden, die hun climax vinden in de laatste brief over de ontruiming en het vertrek van patiënten.

Als ik wil kan ik duiken, uitgeverij De Bezige Bij, ISBN 9789060054758, paperback, 113 pagina's

Het Apeldoornsche Bosch

Het Apeldoornsche Bosch

Geschiedenis van patienten en personeel van Het Apeldoornsche Bosch gedurende de bezetting.

Het Apeldoornsche Bosch - Joods-psychiatrische inrichting 1909-1943, Uitgeverij De Voorstad, ISBN 9072590031, 1989,
44 pagina's

Een wrang feest - hoe velen de bevrijding niet overleefden

Een wrang feest - hoe velen de bevrijding niet overleefden

Heel Nederland leek op 5 mei 1945 eindelijk officieel bevrijd. Maar de vrede begon niet meteen. Dronken SS’ers schoten in het wilde weg om zich heen. Een verzetsstrijdster werd dodelijk getroffen door een kogelregen die haar voordeur doorboorde. Een onderduikster, die na lange jaren voor het raam naar buitenstond te kijken, werd het slachtoffer van weer een ander vuurgevecht.

De schietpartij op de Dam, waarbij 32 mensen omkwamen, is het bekendste tragische incident uit de bevrijdingsdagen. Maar tijdens haar onderzoek in vele, vaak lokale, bronnen ontdekte journalist Marjolein Bax in de chaotische dagen tussen 4 en 8 mei nogv eel meer dramatische confrontaties. Het is een relatief onbekend gegeven dat ongeveer tweehonderd mensen het leven verloren tijdens de Bevrijding, in plaatsen als Zoetermeer, Amersfoort, Leersum en Mijnsheerenland.

In Een wrang feest tekent Bax hun verhalen op en laat ze zien hoe moeilijk het is om van de ene dag op de andere te stoppen met de oorlog, hoe overmoed en wraakgevoelens in botsing komen met wantrouwen, angst en paniek en hoe snel blijdschap om kan slaan in verdriet.

 

Een wrang feest. Hoe velen de bevrijding niet overleefden, Marjolein Bax, Uitgeverij Balans, ISBN 9789463820837, paperback, 288 pagina’s

Bestel het boek hier

De Wereldwandelaars

De Wereldwandelaars

Op 10 augustus 1925 worden Abraham Mossel en zijn verloofde Hendrina Schweiger gefotografeerd op de Dam. Ze staan beiden met een fiets aan de hand – Bram heeft een aanhangwagentje met kampeerspullen – omringd door nieuwsgierig publiek. Jong en vol idealen waren ze. Ze rookten niet, ze dronken niet, ze waren tegen de dienstplicht, ze geloofden in een simpel leven. En ze trokken de wijde wereld in. Te voet, op de fiets. Geen cent op zak. Hun vertrekpunt was de Dam.

Geestdriftige jonge mannen en vrouwen,twintigers, afkomstig uit arbeiderswijken in Den Haag, Delft en Amsterdam. Ze vonden elkaar in hun idealen: geheelonthouders waren ze, vegetariërs, strijdend voor sociale gelijkheid en op zoek naar vrijheid in de natuur. Ze noemden zichzelf ‘De Wereldwandelaars’, en in de zomer van 1911 vertrokken ze vanaf de Dam voor een voetreis van jaren. Onderweg deden ze voor kranten verslag van hun avonturen – tot de Grote Oorlog de kleine karavaan in Palestina met een schok tot stilstand bracht.

Hendrina Schweiger werd in 1938 opgenomen in Het Apeldoornsche Bosch. Van hieruit is zij met haar medebewoners in januari 1943 op de trein gezet naar Auschwitz, waar haar leven eindigde in de gaskamer.

Auteur en historicus Wim Willems reconstrueert niet alleen de  de strijd die de vrienden voerden om los te breken uit hun milie,u maar hij richtte met zijn boek ook een klein monument op voor Hendrina Schweiger.

Bestel het boek hier.

direct naar

Panelenroute

lees verder

Educatie

lees verder

Steun ons!

lees verder

Partners

Partner Coda
Partner Vfonds
Partner Gemeente Apeldoorn
Partner 75 jaar vrijheid
Partner 's Heerenloo
Partner Veluwe Remembers
Partner VSBfonds

Draai je telefoon
voor de beste beleving